Zanzibar – Ontwerpen met lokale waarde

Zanzibar – Ontwerpen met lokale waarde

Sommige plekken laten zien dat innovatie niet altijd begint met nieuwe technologie. Soms begint het met het herkennen van de rijkdom die er al is.

Samen met mijn vrienden Dim, productontwerper, en Melanie bracht ik enkele weken door op Zanzibar. Als ondernemers in het dorp Paje runnen zij Kite Centre Zanzibar, café Mr. Kahawa en Jenga, een fairtrade winkel die lokale makers de mogelijkheid biedt om hun handgemaakte producten rechtstreeks aan bezoekers te verkopen. Dankzij hun sterke verbondenheid met het eiland kregen we toegang tot ambachtslieden, werkplaatsen en lokale gemeenschappen. Jenga vormde daarmee het ideale vertrekpunt voor ons ontwerponderzoek.

Een week lang dompelden we ons onder in de cultuur, landschappen en ambachten van het eiland. We bezochten werkplaatsen, spraken met lokale ondernemers, verkenden bossen, stranden, koraalriffen en specerijentuinen en ontmoetten pottenbakkers, houtbewerkers, kleermakers, mandenvlechters, zeewierboeren en zeepmakers. Daarnaast bekeken we de grote diversiteit aan handgemaakte producten die in de toeristenwinkels werden verkocht. Elke ontmoeting liet een nieuwe techniek, een bijzonder materiaal of een eeuwenoude werkwijze zien. Tegelijkertijd onderzochten we de materiaalstromen en afvalproblematiek op het eiland. Net als in veel ontwikkelingslanden namen geïmporteerde producten en plastic verpakkingen toe, terwijl PET-flessen en ander afval vaak werden verbrand omdat goede alternatieven ontbraken.

Wat mij het meest raakte, was het uitzonderlijke vakmanschap.

Vrijwel alles werd met de hand gemaakt, uit lokale materialen. Aardewerk werd gevormd uit klei van Zanzibar. Lepels werden gesneden uit inheems hout. Manden werden gevlochten van grassen en palmvezels, gekleurd met natuurlijke pigmenten. Van zeewier werd zeep gemaakt. Daken werden bedekt met palmbladeren en huizen gebouwd van lokale aarde. Kennis en technieken waren eeuwenlang van generatie op generatie doorgegeven en leefden nog altijd voort.

De werkplaatsen konden vrijwel alles maken. Had je een tafel, lamp, schaal of overhemd nodig, dan besprak je dat rechtstreeks met de maker. Vaak kon je het de volgende dag alweer ophalen. Het eiland beschikte over een indrukwekkende maakcultuur, zonder afhankelijk te zijn van fabrieken of grootschalige industrie.

Eén observatie bleef mij bezighouden.

Het eiland kende een overvloed aan vakmensen, maar relatief weinig mensen werden gestimuleerd om nieuwe producten te ontwikkelen. Zodra een souvenir succesvol bleek, werd het al snel gekopieerd door andere werkplaatsen. Uiteindelijk lagen in veel winkels dezelfde producten. Het vakmanschap was uniek, maar juist daarin lag een enorme kans om nieuwe ideeën toe te voegen.

Dat werd de kern van ons onderzoek.

In plaats van nieuwe materialen of producten te introduceren, onderzochten we hoe nieuwe ontwerpideeën het bestaande vakmanschap konden versterken. Samen met Cibap in Zwolle organiseerden we twee ontwerp-expedities waarbij groepen studenten naar Zanzibar reisden om zich onder te dompelen in de lokale materialen, technieken en cultuur. Samen met de makers ontwikkelden zij nieuwe souvenirconcepten, geïnspireerd op de tradities, materialen en verhalen van het eiland.

Terug in Nederland werden de ontwerpen verder uitgewerkt. Vervolgens nodigden we Melanie uit om de collectie gezamenlijk te beoordelen. Samen met het team van Jenga en de lokale makers onderzochten we welke ontwerpen lokaal geproduceerd konden worden en onderdeel konden worden van de fairtrade collectie.

Dit project liet mij zien dat betekenisvolle innovatie vaak begint met het versterken van wat er al is. Nieuwe ideeën krijgen pas echt waarde wanneer ze voortbouwen op bestaande kennis en vakmanschap.

Dat inzicht vormt nog altijd een belangrijke basis voor mijn werk. Iedere plek bezit al waarde. Ontwerp kan die waarde zichtbaar maken, mensen, vakmanschap en cultuur met elkaar verbinden en nieuwe kansen creëren, zonder te verliezen wat een plek juist zo bijzonder maakt.